Etyka czterech zasad jako podstawa etyki zawodu psychologa-diagnosty

Wstęp

Przedmiotem rozważań podjętych w tym artykule są główne elementy etyki czterech zasad oraz możliwość ich wykorzystania w refleksji nad wybranymi problemami etycznymi zawodu psychologa-diagnosty. Etyka czterech zasad jest klasyczną propozycją z obszaru bioetyki i etyki medycznej [1, 2]. Pomimo różnych argumentów krytycznych wysuwanych wobec niej, stanowi ona punkt odniesienia dla wielu innych koncepcji powstających w różnych obszarach etyki stosowanej, szczególnie tych dotyczących zawodów związanych z udzielaniem pomocy, terapią i troską o inne osoby.

Na początku omówione zostaną podstawowe rozróżnienia pojęciowe stanowiące kontekst teoretyczny dla refleksji na temat zasad etycznych zawodu psychologa-diagnosty. Następnie przedstawione zostaną kluczowe elementy wspomnianej już etyki czterech zasad, czyli wchodzące w jej skład cztery podstawowe zasady etyczne oraz wtórne wobec nich cztery reguły etyczne. Następnie podjęta też zostanie próba przeniesienia wskazanych właśnie elementów etyki czterech zasad w kontekst refleksji nad wybranymi problemami zawodu psychologa-diagnosty.

1. Kontekst teoretyczny etyki zawodu psychologa-diagnosty: podstawowe rozróżnienia pojęciowe

Refleksja nad zasadami etycznymi zawodu psychologa-diagnosty mieści się w ramach etyki normatywnej. Warto więc przypomnieć, że etyka normatywna jest działem filozofii, którego celem jest rozstrzyganie, co jest moralnie słuszne, obowiązkowe lub dobre [3, s. 4]. Za przedmiot etyki normatywnej zazwyczaj uznaje się moralność¹ [3, s. 5-6]. Charakterystyczny dla niej sposób badania moralności można ująć jako krytyczno-normatywny, bowiem ktoś, kto uprawia etykę normatywną ma za zadanie "nie opis i wyjaśnienie pewnych faktów, lecz powiedzenie ludziom, co dobre, a co złe, co powinno być celem ludzkich dążeń, jakie motywy powinny kierować ludzkim postępowaniem (...). Jego zadaniem jest ocenianie pewnych zjawisk i formułowanie reguł mających pokierować ludzkim postępowaniem" [4, s. 37]. Od etyki normatywnej należy wyraźnie odróżniać etykę deskryptywną, która ujmuje moralność jako pewien fakt społeczny i psychiczny. Ma na celu dokonanie jej opisu oraz wyjaśnianie przemian, jakim ona podlega. Do odmian etyki deskryptywnej zalicza się np. psychologię moralną, socjologię moralności, historię moralności oraz metaetykę. W ramach takiego podejścia nie formułuje się ani norm, ani ocen etycznych [4, s. 38; 3 , s. 4].

Podejmując refleksję z obszaru etyki normatywnej należy wyraźne odróżniać cztery ważne obszary refleksji normatywnej: moralno-etyczny, prawny, obyczajowy oraz praktyczno-zawodowy. Pozwala to zrozumieć, że nie każdy problem normatywny jest problemem moralno-etycznym. Odmienność moralności, prawa i obyczajowości jest intuicyjnie oczywista, jednak nie daje się łatwo ująć za pomocą jakiegoś określonego zbioru kryteriów [5, s. 278-305]. Pamiętając o różnicach między nimi, nie należy też zapominać o ich różnorodnych wzajemnych powiązaniach. Na przykład, warto zauważyć, że normy moralno-etyczne zazwyczaj nakazują szacunek dla prawa i obyczajowości.

Istotna jest także różnica między sferą moralno-etyczną a normami praktycznymi dotyczącymi uprawiania danego zawodu. Jej istnienie wyraźnie podkreśla Kant [6, s. 41-44]. Normy dotyczące uprawiania zawodu wyznaczają właściwy sposób wykonywania czynności profesjonalnych, to znaczy wskazują właściwe sposoby realizacji celów aktywności zawodowej. Można je nazwać praktycznymi regułami właściwego realizowania czynności zawodowych lub zasadami dobrych praktyk zawodowych. Odróżnianie tego obszaru refleksji normatywnej od refleksji moralno-etycznej jest szczególnie istotne w kontekście etyk zawodowych.

W ramach etyki normatywnej wyróżnia się etykę ogólną oraz etykę stosowaną. Koncepcje etyczne w obszarze etyki ogólnej dotyczą wszystkich (tj. całej społeczności moralnej). Regulują relacje społeczne oraz stosunek jednostki do siebie [1, 2, 7]. Etyka stosowana to z kolei "filozoficzno-normatywne studium obejmujące systematyczny namysł nad problemami moralnymi powstałymi w jakiejś szczegółowej dziedzinie życia" [2, s. 36]. Odnosi się więc do konkretnego, względnie wąskiego obszaru problemowego. Przykłady "etyk stosowanych" to: etyka medyczne, etyka biznesu, etyka mediów, etyka prawnicza, etyka polityczna, etyka badań naukowych [2, s. 37].

Etykę danego zawodu można w pewnym uproszczeniu rozumieć jako jedną z etyk stosowanych. Lazari-Pawłowska wyjaśnia, że etyka zawodowa to "spisane normy odpowiadające na pytanie, jak ze względów moralnych przedstawiciele danego zawodu powinni, a jak nie powinni postępować. Etyka zawodowa występuje w postaci norm zinstytucjonalizowanych (kodeksy, przysięgi, ślubowania) oraz norm formułowanych jako indywidualne propozycje, luźne lub stanowiące uporządkowany zespół postulatów" [7 s. 84].

Podkreśla się też, że w etykach zawodowych zakłada się obowiązywanie norm etycznych o charakterze uniwersalnym dyskutowanych w ramach etyki ogólnej, ale jednocześnie dodaje się do nich mniej uniwersalne normy etyczne dotyczące problemów i sytuacji charakterystycznych danego zawodu. Są to normy wyznaczające etyczne standardy postępowania przedstawicieli danego zawodu w sytuacjach typowych dla ich pracy zawodowej [2, 7, 8, 9].

W ramach etyk stosowanych i zawodowych obecne są dwa podejścia metodologiczne: podejście dedukcyjne ("od góry") i podejście nie-dedukcyjne ("od dołu"). W przypadku podejścia dedukcyjnego do rozwiązywania problemów etycznych charakterystycznych dla danego obszaru stosuje się koncepcje i zasady wypracowane w ramach ogólnej etyki normatywnej. Zazwyczaj przywołuje się koncepcje konsekwencjalistyczne, deontologiczne lub etykę cnót. Z kolei podejście nie-dedukcyjne polega na próbach sformułowania zasad etycznych odnoszących się tylko do określonego obszaru problemowego. Jedną z propozycji mieszczących się w ramach tego ostatniego podejścia jest etyka czterech zasad, o której będzie mowa poniżej [1, 2, 10].

Warto zwrócić uwagę na relację tak rozumianej normatywnej etyki danego zawodu do moralności zawodowej jego przedstawicieli. Jak podkreśla Lazari-Pawłowska, od etyki zawodowej "należy odróżnić rzeczywiście przez daną grupę zawodową reprezentowane przekonania moralne. Warto też wyodrębnić moralność zawodową rozumianą jako postępowanie danej grupy zawodowej oceniane ze względu na kryteria moralne" [7, s. 84]. Słowa te pozwalają dostrzec, że punktem wyjścia i przedmiotem krytycznych i normatywnych rozważań podejmowanych w ramach danej etyki zawodowej będzie zawsze moralność przedstawicieli danego zawodu. Rozważania te prowadzić będą do wzbogacania i przekształcania moralności zawodowej. Inne interesujące pytania dotyczą relacji między etyką ogólną a etyką danego zawodu oraz moralnością ogólną a moralnością danego zawodu  [2, 7, 8].

Przedstawione powyżej uwagi warto teraz odnieść do refleksji dotyczącej problemów etycznych charakterystycznych dla zawodu psychologa-diagnosty. Na początku należy odnotować istnienie w ramach tej grupy zawodowej moralności zawodowej we wskazanym właśnie sensie. Moralność ta może być przedmiotem badań podejmowanych w ramach etyki deskryptywnej (w ramach np. socjologii lub psychologii moralności). Może też stanowić przedmiot oraz punkt wyjścia dla refleksji normatywnej podejmowanej w ramach etyki normatywnej. Przy takim ujęciu etykę normatywną zawodu psychologa-diagnosty należy rozumieć jako refleksję normatywno-etyczną poświęconą problemom moralnym powstającym w związku z uprawianiem tego zawodu. Celem takiej refleksji byłoby formułowanie etycznych norm i ocen dotyczących postępowania zawodowego psychologów w pracy diagnostycznej.

Warto na koniec podkreślić, że aktywność zawodowa psychologa-diagnosty podlega nie tylko normom moralno-etycznym, ale również prawnym, obyczajowym oraz profesjonalnym. Aby uniknąć nieporozumień, wszystkie te rodzaje norm i refleksji normatywnej należy starannie od siebie odróżniać. Szczególnie godna podkreślenia jest różnica między standardami moralno-etycznymi a zasadami właściwego ("profesjonalnego") wykonywania czynności zawodowych. Warto też dodać, że normy etyczne zawodu psychologa-diagnosty zazwyczaj będą nakazywały szacunek dla prawa, taktowne i grzeczne (zgodne z obyczajowością) odnoszenie się do klientów i innych profesjonalistów. Normy etyczne nakazują również dbałość o profesjonalne realizowanie czynności zawodowych psychologa. W tym ostatnim przypadku odniesienia są wzajemne: normy profesjonalizmu zawodowego nakazują szacunek dla zasad etyki zawodowej.

 

 

Całość artykułu dostępna w monografii "Psychologia praktyczna. Wprowadzenie do diagnostyki psychologicznej", która ukaże się w kwietniu 2026 roku pod patronatem PSPPiL.

Przypisy

¹ Trzeba podkreślić, że relacje między etyką normatywną a moralnością wykraczają poza prostą relację między pewną dziedziną dociekań a jej przedmiotem. Jak zauważa Ossowska, etyka normatywna "wchodzić będzie w skład moralności epoki, w której powstała, przy rozumieniu przez moralność ogółu wypowiadanych w danej epoce i danym środowisku ocen i norm. Przy takim pojmowaniu sprawy każda ocena etyczna byłaby jednocześnie oceną moralną, ale nie na odwrót (...). Poglądy głoszone w etykach stałyby się w ten sposób wycinkiem naszego życia moralnego" [4, s. 46].

 

Bibliografia

1. Szewczyk K.; Bioetyka. Medycyna na granicach życia. Tom 1. Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa 2009.
2. Brzeziński J.; Chyrowicz B.; Poznaniak W.; Toeplitz-Wieniewska M. Etyka zawodu psychologa. Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa 2009.
3. Frankena W. Ethics. Prentice Hall 1973.
4. Ossowska M. Nauka o moralności, jej zagadnienia, źródła i przeszłość [w:] Ossowska M. Podstawy nauki o moralności. Ossolineum. Wrocław 1994.
5. Ossowska M. Moralność i różne terytoria z nią styczne [w:] Ossowska M. Podstawy nauki o moralności. Ossolineum. Wrocław 1994.
6. Kant I., Uzasadnienie metafizyki o moralności. PWN Warszawa.
7. Lazari-Pawłowska I., Etyka. Pisma wybrane. Ossolineum.
8. Galewicz W., Moralność i profesjonalizm. Spór o pozycję etyk zawodowych. Universitas.
9. Dudek M. Wokół etyki niesienia pomocy psychologiczno-pedagogicznej. „Annales. Etyka w życiu gospodarczym” 2008, vol. 11, nr 2, s. 45-52.
10. Beauchamp, T., L., Childress, J., F., (2009). Principles of Biomedical Ethics. Sixth Edition, Oxford University Press.
11. Biesaga T., Personalizm a pryncypializm w bioetyce, [w:] Podstawy i zastosowania bioetyki, red. T. Biesaga, Wydawnictwo Naukowe PAT, Kraków 2001 s. 43-55
12. Gert B., Culver Ch. M., Clouser K. D. Bioetyka. Ujęcie systematyczne. Słowo/obraz terytoria. Gdańsk 2009.
13. Narodowa Komisja Ochrony Osób Uczestniczących w Badaniach Biomedycznych i Behawioralnych (USA), Raport belmoncki: Etyczne zasady i wytyczne dotyczące badań z udziałem ludzi [w:] Antologia bioetyki. Tom 3. Badania z udziałem ludzi. (Red.) W. Galewicz, Uniwersitas. Kraków 2011.
14. Faden, R., Beauchamp, T., L., (1986). A History and Theory of Informed Consent. Oxford University Press.
15. Niebrój. L., Etyka pryncypializmu w bioetyce: kryteria jakości opieki zdrowotnej. Nowiny Lekarskie 2006, 75, 5, s. 491-495.
16. Polskie Towarzystwo Psychologiczne Kodeks etyczno - zawodowy psychologa, 2005. Data dostępu: 2018-12-11.
17. Polskie Towarzystwo Psychologiczne Kodeks etyczny psychologa Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, 2018. Data dostępu: 2019-04-19.
18. Arystoteles Etyka nikomachejska. Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa 1996.
19. Stepulak M. Z., Tajemnica zawodowa w działalności badawczej i praktycznej psychologów [w:] Etyczne dylematy psychologii (red.) J. Brzeziński, M. Toeplitz-Winiewska. Academica. Wydawnictwo SWPS. 2004. S. 89-117.